Op het vmbo volgen leerlingen les in een van de vier leerwegen. Dit zijn routes die een bepaald niveau en een bepaald programma bieden: van heel praktisch tot vooral theoretisch. Aan het einde van het tweede leerjaar maken leerlingen een keuze voor een leerweg. Soms kan die keuze, bijvoorbeeld tussen twee leerwegen, nog tot vlak voor het examen uitgesteld worden.
Basisberoepsgerichte leerweg
De basisberoepsgerichte leerweg (vmbo-basis of vmbo BB) bereidt leerlingen voor op de basisberoepsopleidingen (niveau 2) van het mbo. Binnen de basisberoepsgerichte leerweg kennen we het leerwerktraject. Dit is een aangepaste programma met veel ruimte voor stage of werk. Met het leerwerktraject kunnen leerlingen een mbo-opleiding op niveau 2 volgen, zolang deze in het verlengde ligt van de vmbo-leerweg. Is dat niet het geval, dan kan het mbo extra eisen stellen aan de toelating.
Kaderberoepsgerichte leerweg
De kaderberoepsgerichte leerweg (vmbo-kader of vmbo KB) bereidt leerlingen voor op de vak- en middenkaderopleidingen niveau 3 en 4 van het mbo.
Gemengde leerweg
De gemengde leerweg (of vmbo GL) is qua niveau gelijk aan de theoretische leerweg. Het verschil tussen de gemengde leerweg en de theoretische leerweg is dat leerlingen in de gemengde leerweg een beroepsgericht programma volgen. Deze leerweg bereidt leerlingen voor op de vak- en middenkaderopleidingen op niveau 3 of 4 van het mbo. Met een diploma van de gemengde leerweg kunnen leerlingen ook naar de havo en met een extra vak hebben leerling toelatingsrecht tot de havo.
Theoretische leerweg
De theoretische leerweg (of vmbo TL) is het beste te vergelijken met de oude mavo. Met een diploma van de theoretische leerweg kunnen leerlingen op het mbo vakopleidingen op niveau 3 volgen of middenkaderopleidingen op niveau 4. Een diploma van de theoretische leerweg geeft ook toegang tot de havo. Met een extra vak hebben TL-leerlingen toelatingsrecht tot de havo. Vmbo TL kent vier profielen met een vakkenpakket dat voor een deel vaststaat.
Sinds schooljaar 2024-2025 mogen alle scholen met een gemengde of theoretische leerweg een praktijkgericht vak aanbieden. Dat is een erkend examenvak, geen proef meer. Leerlingen voeren in leerjaar 3 en 4 levensechte opdrachten uit bij of voor bedrijven, instellingen en overheden, binnen en buiten de school. Zo ontdekken ze waar ze goed in zijn, bouwen ze een beeld op van beroepen en bereiden ze zich voor op hun vervolgopleiding.
Het examenprogramma is gebaseerd op 320 uur onderwijs, verdeeld over leerjaar 3 en 4. Leerlingen sluiten het vak af met een schoolexamen. Het resultaat telt mee bij het bepalen of de leerling slaagt. In de gemengde leerweg wordt het cijfer voor het vak in het profieldeel gecombineerd met de cijfers voor de beroepsgerichte keuzevakken. Scholen bepalen zelf of en welke praktijkgerichte vakken ze aanbieden. Er zijn dertien programma’s; voor een deel daarvan heeft de school een licentie nodig.
In de theoretische leerweg kan het praktijkgerichte vak een algemeen vormend vak in het vrije deel vervangen. Het kan ook als extra examenvak worden gevolgd. In de gemengde leerweg kan het praktijkgerichte vak de twee profielmodulen van het beroepsgerichte profielvak vervangen. Leerlingen volgen daarnaast twee beroepsgerichte keuzevakken.
Met een diploma van de gl of tl kunnen leerlingen doorstromen naar het mbo, waaronder opleidingen op niveau 3 en 4. Ook de overstap naar de havo is mogelijk. Voor doorstroomrecht naar de havo is een extra examenvak nodig. In de gl moet dat een algemeen vormend vak zijn. In de tl kan ook een praktijkgericht vak als extra vak meetellen, naast zes algemene examenvakken. Twee praktijkgerichte vakken leveren samen geen doorstroomrecht op. Bespreek het gewenste vakkenpakket daarom op tijd met de school.
Veel scholen bieden varianten aan op de TL en GL, zoals de GL+ of TL+. Daarmee wordt vaak de TL met een beroepsgericht vak bedoeld. Of de GL met een extra AVO-vak. Vlak voor het examen wordt bepaald of de leerling, als hij slaagt, een diploma GL of TL krijgt.